Ekstra
Magazyn
Ekstra Magazyn

Najlepsze teksty z całej Polski, w każdy piątek dla wszystkich prenumeratorów Cyfrowych. Poznaj Ekstra Magazyn

red

Papusza. Skąd pochodziła ta znana poetka z regionu?

Papusza. Skąd pochodziła ta znana poetka z regionu?
red

Poetka wywodząca się z grupy etnicznej Polska Roma. Choć nigdy nie uczęszczała do szkoły, pisała wiersze w języku romskim. Jej twórczość do dzisiaj jest chlubą cygańskiego dziedzictwa.

Jej właściwe nazwisko to Bronisława Wajs, a Papusza to cygański pseudonim oznaczający „lalkę”. Wywodziła się z grupy etnicznej polskich Romów nizinnych. Według różnych źródeł funkcjonują dwie oficjalne daty jej urodzin. Zgodnie z pierwszą przyszła na świat 17 sierpnia 1908 roku w Sitańcu, a według drugiej 10 maja 1910 roku w Lublinie. Sama Papusza twierdziła natomiast, że urodziła się w 1909 roku. Na pewno za to wiadomo, że jej matką była Katarzyna Zielińska, a ojciec zmarł na Syberii około 1914 roku. Ona sama natomiast wychowywała się w cygańskim taborze wędrującym po terenach Podola, Wołynia i w okolicy Wilna.

Wiodła trudne i pełne niedogodności życie. Choć była poetką, dziś uznawaną nawet za chlubę cygańskiego dziedzictwa, to nigdy nie uczęszczała do szkoły. Była jedną z niewielu kobiet romskich, które samodzielnie nauczyły się pisać i czytać. W jej pamiętnikach czytamy: „Bardzo chciałam się uczyć, ale rodzice nie dbali o mnie. Ojczym był pijak, w karty grał, matka nie miała pojęcia, co nauka i czy trzeba, czy nie, to dziecko uczyć. (...) Prosiłam dzieci, co chodzą do szkoły, żeby mi pokazały, jakie parę liter. I tak było. Potem coś ukradłam i nosiłam im, żeby mnie uczono."[/cyt]

W wieku 16 lat rodzina wydała ją za mąż za starszego o ponad 20 lat harfiarza Dionizego Wajsa, brata jej ojczyma. Na całą jej rodzinę składali się głównie podróżni muzykanci, z którymi jeździła od miejsca do miejsca występując w karczmach, na jarmarkach czy weselach. Dzięki temu już od najmłodszych lat Papusza układała swoje teksty piosenek i wiersze.

II wojna światowa zastała jej tabor na terenach Zachodniej Ukrainy, gdzie w tamtejszych lasach przez długie lata ukrywał się przed nazistami. Po wojnie grupa przeniosła się na tereny Mazur, Pomorza i zachodniej Polski.

W 1949 roku do jej taboru dołączył Jerzy Ficowski, polski poeta, eseista, autor tekstów piosenek, ale też tłumacz hiszpańskiego, cygańskiego, rosyjskiego, niemieckiego, włoskiego, francuskiego i rumuńskiego. On odkrył Papuszę jako poetkę, czym pośrednio spowodował falę nieszczęść, które w niedługim czasie ją dotknęły.

Namówiona przez Ficowskiego Papusza spisała swoje pieśni. Ich głównym motywem był utracony świat wolności i wędrujących taborów. Twórczość ta rozkwitła, bowiem powstawała w latach odgórnie zarządzanego przez władze nakazu osiedlania, a więc w okresie przełomowym dla polskich Cyganów. Ficowski przetłumaczył teksty Papuszy i przekazał je Julianowi Tuwimowi. Ten z kolei sprawił, że w 1950 roku po raz pierwszy opublikowano cztery wiersze Bronisławy Wajs na łamach miesięcznika „Problemy”. Oficjalnie jednak Papusza zadebiutowała rok później poematem opublikowanym w tygodniku „Nowa Kultura”.

Prawdziwe problemy Papuszy rozpoczęły się w 1953 roku, kiedy Ficowski wydał książkę „Cyganie polscy”. Ponieważ opisał w niej wierzenia, prawa moralne, a także cygański słownik, starszyzna wykluczyła Papuszę z jedynego znanego jej środowiska. Została oskarżona o zdradę tajemnic, była straszona, a nawet bita. Poddana bezwzględnemu ostracyzmowi poważnie podupadła na zdrowiu psychicznym.

W 1989 roku tak Jerzy Ficowski wspominał te wydarzenia:

„Ponieważ Papusza doznała rozstroju nerwowego, uznali, że nie jest w pełni odpowiedzialna za swoje postępowanie. Dzięki temu zapewne uniknęła najgorszego. Ja, jako nie-Cygan, nie podlegałem ich jurysdykcji. Zerwali jednak wszelkie kontakty ze mną, tym mimo wszystko obcym, który popełnił rzecz niedopuszczalną.”

Po tych wydarzeniach Papusza całymi latami żyła w odosobnieniu. Regularnie była poddawana leczeniu w zakładach psychiatrycznych. I, choć przestała pisać wiersze, to w 1962 roku została przyjęta do Związku Literatów Polskich.

W 1981 stara i schorowana trafiła do Inowrocławia, gdzie pod swoją opiekę przyjęła ją siostra. Zmarła 8 lutego 1987 roku, a 14 lutego została pochowana na cmentarzu Świętego Józefa w Inowrocławiu, z dala od cygańskich mogił.

Cała spuścizna Papuszy to ledwie około 40 utworów. Wszystkie jednak były tłumaczone nie tylko na język polski, ale również na niemiecki, angielski, francuski, hiszpański, szwedzki czy włoski. Pod koniec życia jej losem zainteresował się Julian Tuwim. Dzięki jego staraniom Papusza otrzymała tantiemy za opublikowane wiersze.

Co ciekawe, przez całe swoje życie nigdy nie rościła żadnych pretensji do Jerzego Ficowskiego. W zachowanych listach zawsze nazywała go Pszałoro, czyli Braciszkiem i najbliższym przyjacielem. Niemal dekadę po jej śmierci Ficowski sprzedał wszystkie rękopisy i pamiątki związane z Papuszą, które trafiły do Stowarzyszenia Twórców i Miłośników Kultury Cygańskiej w Gorzowie Wielkopolskim.

W 2013 roku odbyła się premiera filmu poświęconego poetce pod tytułem "Papusza". Obraz wyreżyserowali Krzysztof Krauze i Joanna Kos-Krauze, a główną rolę zagrała w nim Jowita Budnik.

Papusza. Skąd pochodziła ta znana poetka z regionu?
red

W związku z ciszą wyborczą komentarze zostały wyłączone, zapraszamy z powrotem w niedzielę wieczorem.

lubietubyc.pomorska.pl

Polska Press Sp. z o.o. informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.

Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

© 2000 - 2019 Polska Press Sp. z o.o.