Ekstra
Magazyn
Ekstra Magazyn

Najlepsze teksty z całej Polski, w każdy piątek dla wszystkich prenumeratorów Cyfrowych. Poznaj Ekstra Magazyn

Prof. dr hab. Wilhelmina Iwanowska - astrofizyczka

Prof. dr hab. Wilhelmina Iwanowska - astrofizyczka Fot. Urząd Miasta Torunia, www.torun.pl

Urodziła się 2 września 1905 roku w Wilnie w rodzinie pochodzącej ze zubożałej szlachty kresowej. W mieście tym w 1923 roku zdała maturę i podjęła studia na Uniwersytecie Stefana Batorego. W 1929 roku uzyskała magisterium z matematyki, ale już w trakcie studiów jej zainteresowania kierowały się głównie w stronę astronomii. W 1926 roku profesor Władysław Dziewulski zaproponował jej pracę w Obserwatorium Astronomicznym w Wilnie i w ten sposób Wilhelmina Iwanowska rozpoczęła swoje astronomiczne życie wielkiego naukowca – badacza.

Kariera naukowa profesor Iwanowskiej rozpoczynała się w czasach pierwszych sukcesów astrofizyki, wprowadzania na grunt nauki polskiej nowych dziedzin i technik badawczych. Na początku było to wykorzystanie fotografii do badań zmienności gwiazd. Tego zagadnienia dotyczyła jej praca doktorska, którą obroniła na USB w 1933 roku. Opierała się na dwubarwnych obserwacjach fotograficznych dokonywanych w Wilnie. Już z tytułem doktora Iwanowska odbywała w latach 1934-35 staż w Obserwatorium Sztokholmskim. Tam zapoznawała się ze spektroskopią astronomiczną. W swej pracy habilitacyjnej, przedstawionej na Uniwersytecie Stefana Batorego w roku 1937, charakteryzowała nadolbrzymy gwiazdowe w oparciu o analizę ich cech widmowych. Razem z profesorem Dziewulskim wyposażyła Obserwatorium Wileńskie w teleskop i spektrograf do widmowych obserwacji gwiazd i krótko przed wojną rozpoczęła obserwacje. Była pionierką spektroskopii astronomicznej w Polsce i taki też kierunek badań wprowadziła w Toruniu w Obserwatorium Astronomicznym UMK, gdzie dokonała swych najważniejszych odkryć w tej dziedzinie badań astronomicznych.

Do Torunia przybyła 14 lipca 1945 roku wraz z głównym transportem przesiedlanych 200 pracowników USB. Swoje pierwsze spotkanie z panią profesor wspomina torunianka Barbara Tobolewska: „Stanęłam przed kolejną grupką osób, składającą się z trzech kobiet i dwóch dziewczynek. Najstarsza z pań siedziała na pokaźnym fotelu, reszta na krzesełkach. Wokół nich liczne paczki, walizki, toboły, kartony. Zwróciłam uwagę na najmłodszą z tej grupy dziewczynkę. To była Ewa, siostrzenica prof. Wilhelminy Iwanowskiej. Wyznaczono tej rodzinie tymczasową kwaterę na ulicy Mickiewicza, w salce, w której jeszcze kilka tygodni temu odbywały się lekcje. Wytłumaczyłam, jak tam dotrzeć, skąd wziąć dorożkę. Dowiedziałam się, że przyjechały z Wilna. Rodzina repatriantów składała się z babci Iwanowskiej, córek Wilhelminy i wdowy Janiny oraz jej dwóch córek Ewy i Kamy. Spakowały, co się dało, i ruszyły pod swój pierwszy toruński adres. Skąd mogłam wiedzieć, że właśnie wtedy los zetknął mnie z osobami, z których jedna będzie do końca swoich dni moją najserdeczniejszą przyjaciółką, a druga - pani profesor Wilhelmina Iwanowska - odciśnie wyraźne piętno na kierunku polskiej astrofizyki i astronomii UMK”.

Prof. dr hab. Wilhelmina Iwanowska - astrofizyczka

Naukowcy przybyli ze Wschodu usilnie zabiegali o stworzenie w Toruniu uniwersytetu. Dzięki ich staraniom 26 sierpnia 1945 roku Krajowa Rada Narodowa wydała akt erekcyjny, powołujący do życia Uniwersytet Mikołaja Kopernika. W grupie repatriantów znalazło się troje astronomów: profesor Władysław Dziewulski, docent Wilhelmina Iwanowska i adiunkt Stanisław Szeligowski. „Utworzono dwie katedry - astronomii i astrofizyki, wychodząc z założenia, że uniwersytet noszący imię wielkiego astronoma i zorganizowany w jego rodzinnym mieście powinien mieć silny ośrodek astronomii” – wspomina w autobiografii prof. Iwanowska. Wszystko trzeba było zaczynać od zera, od zdobycia książek po organizację obserwatorium astronomicznego. Specjalnie dla Wilhelminy Iwanowskiej powołano Katedrę Astrofizyki, a w 1946 roku mianowano ją pierwszym w Polsce profesorem astrofizyki.

Od listopada 1948 do maja 1949 roku prof. Iwanowska przebywała na stażu naukowym w USA w kilku amerykańskich obserwatoriach. Poznała tam wielu wybitnych astrofizyków, m.in. Subrahmaniana Chandrasekhara, laureata Nagrody Nobla. Zrezygnowała jednak z kontynuowania kariery naukowej w USA i wróciła do kraju. Wyniki badań prowadzonych w Stanach opracowała w Toruniu, ustalając nową skalę odległości we wszechświecie. To odkrycie jest uważane za najważniejsze osiągnięcie naukowe prof. Iwanowskiej.

Lata pięćdziesiąte to okres pierwszych sukcesów obserwacji radiowych ciał niebieskich. Profesor Iwanowska dostrzegła nowe wyzwanie i potrzebę zorganizowania tego rodzaju badań w Polsce. Była inicjatorką i orędowniczką rozwoju toruńskiej radioastronomii, a z jej inicjatywy w latach 70. zbudowano w Piwnicach obserwatorium radioastronomiczne. W 1962 roku w obserwatorium UMK zainstalowano największy do dziś w Polsce teleskop o średnicy lustra 90 cm. Profesor Iwanowska miała swoją wizję rozwoju toruńskiego obserwatorium, którym kierowała od grudnia 1952 roku. Realizowała ideę Centralnego Obserwatorium Astronomicznego, która później ewoluowała do postaci Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN, będącego dzisiaj ważnym ośrodkiem badań astronomicznych w Polsce. Toruńską Pracownią Astrofizyki CAMK prof. Iwanowska kierowała od chwili jej powstania w 1956 roku aż do października 1976 roku, czyli swego przejścia na emeryturę. Do ostatnich chwil życia czuwała nad dalszym rozwojem tych badań w Toruniu.

Prof. dr hab. Wilhelmina Iwanowska - astrofizyczka
Olgierd Gałdyński

Obok badań astrofizycznych przedmiotem szczególnego zainteresowania profesor Iwanowskiej była postać Mikołaja Kopernika. Zawsze uważała, że jego imię stanowiło największy magnes, który ściągnął wypędzonych z Wilna pracowników Uniwersytetu Stefana Batorego do Torunia i doprowadził do powołania w tym mieście uniwersytetu. Wielkim osiągnięciem w propagowaniu wiedzy o astronomie i Toruniu było przekonanie Międzynarodowej Unii Astronomicznej do zorganizowania w Polsce w Międzynarodowym Roku Kopernikowskim 1973 Nadzwyczajnego Kopernikowskiego Kongresu tej organizacji. Odbył się wtedy szereg sympozjów, w których uczestniczyło blisko 2000 astronomów z całego świata. Prof. Iwanowska nadała również imię Kopernika toruńskiemu wielkiemu radioteleskopowi.

Profesor Iwanowską spotkało wiele zaszczytów w kraju i za granicą. Była wiceprezydentem Międzynarodowej Unii Astronomicznej, doktorem honoris causa trzech uniwersytetów: w Winnipeg (Kanada), w Leicester (Anglia) i w Toruniu, członkiem honorowym kilku towarzystw naukowych, m.in. Polskiego Towarzystwa Astronomicznego, Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. W 1997 roku została honorowym obywatelem Torunia. Otrzymała najwyższe odznaczenie państwowe – Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1995 r.), a także nadany jej przez papieża medal „Pro Ecclesia et Pontifice”. Jej bibliografia naukowa liczy około 150 pozycji. Wychowała liczne grono astrofizyków polskich: promowała 19 doktorów, ośmiu jej wychowanków uzyskało tytuł naukowy profesora, a jeden został członkiem Polskiej Akademii Nauk. Była aktywna naukowo prawie do ostatnich chwil życia. Zmarła 16 maja 1999 roku. Spoczywa na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu obok swej matki, siostry i siostrzenicy.

W Toruniu jest patronką ulicy na Podgórzu, a w Pigży jej imię nosi szkoła podstawowa. Była także matką chrzestną statku „Uniwersytet Toruński”. Uczona pozostała także we wspomnieniach tych, którzy ją znali. „Panią Profesor Iwanowską miałem zaszczyt poznać na uroczystym otwarciu Planetarium Toruń w lutym 1994 roku. Byłem jednym ze szczęśliwców, którzy zasiedli pod kopułą naszego gwiezdnego kina na pierwszym, historycznym już seansie A jednak się kręci... Była to opowieść oparta na dokonaniach Mikołaja Kopernika, zaś pani profesor, mimo że była już osobą wiekową, z wielką swadą wygłosiła rodzaj słowa wstępnego poświęconego doniosłości odkrycia naszego największego astronoma. Z tego wystąpienia szczególnie zapamiętałem podkreślenie, iż Kopernik był nie tylko pierwszym uczonym, który poprawnie opisał budowę Układu Słonecznego, ale także wskazał, że rozmiary wszechświata przekraczają ludzkie pojęcie. Mało kto zwraca uwagę na ten aspekt przewrotu kopernikańskiego, a prof. Iwanowska - będąc uczonym wyjątkowym - tę wyjątkowość wyeksponowała.” - wspomina Piotr Majewski, toruński dziennikarz, autor „Radia Planet i Komet” w Polskim Radiu PiK, popularyzator astronomii.

Dziesięć faktów:
1. Wilhelmina Iwanowska urodziła się 2 września 1905 roku. Ukończyła matematykę na Uniwersytecie Stefana Batorego.

2. W 1926 roku profesor Władysław Dziewulski zaproponował jej pracę w Obserwatorium Astronomicznym. Był to początek jej kariery naukowej.

3. W 1933 roku obroniła na USB pracę doktorską oparta na dwubarwnych obserwacjach fotograficznych, a w pracy habilitacyjnej (1937 r.) charakteryzowała nadolbrzymy gwiazdowe w oparciu o analizę ich cech widmowych.

4.Wilhelmina Iwanowska przybyła do Torunia 14 lipca 1945 roku wraz z grupą około 200 przesiedlanych pracowników USB.

5. Była współzałożycielką toruńskiego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, specjalnie dla niej powołano Katedrę Astrofizyki, a w 1946 roku mianowano ją pierwszym w Polsce profesorem astrofizyki.

6. Wyniki badań prowadzonych w Stanach w latach 1948-1949 opracowała w Toruniu, ustalając nową skalę odległości we wszechświecie. To odkrycie jest uważane za najważniejsze osiągnięcie naukowe prof. Iwanowskiej.

7. Toruńskim obserwatorium kierowała od grudnia 1952 roku, a Toruńską Pracownią Astrofizyki CAMK - od chwili jej powstania w 1956 roku aż do października 1976 roku, czyli do przejścia na emeryturę.

8. Dzięki niej w 1962 roku w obserwatorium UMK zainstalowano do dziś największy w Polsce teleskop o średnicy lustra 90 cm.

9. W Roku Kopernikowskim (1973) zainicjowała zwołanie w Polsce Nadzwyczajnego Kopernikowskiego Kongresu Międzynarodowej Unii Astronomicznej, w sympozjach uczestniczyło blisko 2 tys. astronomów z całego świata.

10. Zmarła w Toruniu 16 maja 1999 roku. Spoczęła na cmentarzu św. Jerzego, obok swej matki i siostry.



lubietubyc.pomorska.pl

Polska Press Sp. z o.o. informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.

Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

© 2000 - 2018 Polska Press Sp. z o.o.